Stanisław Staszic jest największym obok Kołłątaja pisarzem politycznym Oświecenia polskiego. Ten gorący patriota, świetny publicysta, wielki uczony, pełen niespożytej energii działacz społeczny, niestrudzony pracownik, który życie całe poświecił dla dobra kraju, pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej osiadłej w Pile. Za granicami kraju, w Niemczech i Francji, zdobył młody Staszic rzetelną wiedzę i pogłębił swe zamiłowanie do nauk ścisłych, przyrodniczych.

Jako 26-letni młodzieniec wraca do kraju. Przyjeżdża do ojczyzny pełen zapału i energii, pragnąc oddać się pracy dla dobra publicznego, lecz od pierwszej chwili napotyka mur przeszkód ze strony otoczenia. Rzeczywistość feudalna była twarda dla ludzi niskiego stanu.

Wreszcie przyjmuje stanowisko wychowawcy dzieci księcia Andrzeja Zamoyskiego. Pobyt na dworze Zamoyskiego, atmosfera panująca w domu tego magnata-humanisty złagodziły nieco gorycz rozczarowań młodego uczonego, podróże zaś do Włoch i Austrii, w których towarzyszył swym wychowankom, sprzyjały rozwojowi jego uzdolnień, pomnażały doświadczenia, nastręczały tysiące myśli na temat życia i ustroju społecznego różnych narodów. Były kanclerz należał do najbardziej oświeconych ludzi epoki, był inicjatorem reform włościańskich w swych dobrach, jego dwór stanowił ognisko postępowej myśli społecznej w kraju.

Napisał dwa słynne dzieła, które do dziś są chlubą naszej prozy politycznej. Mowa tu o Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego i o Przestrogach dla Polski. Dzieło Uwagi uzyskało niespotykany rozgłos i odegrało olbrzymią rolę w formowaniu opinii społecznej w okresie poprzedzającym zwołanie Sejmu Czteroletniego.

Doczekał się Staszic uchwalenia Konstytucji 3 maja, a z nią częściowego spełnienia swych postulatów. Aczkolwiek ustawa majowa nie dała chłopom wolności, nie mówiąc już o ziemi, to jednak była i tak wielkim wyłomem w murze feudalizmu polskiego, zniosła bowiem wolną elekcje, liberum veto, polepszyła sytuację miast, podniosła znaczenie handlu i rzemiosła, zapewniła częściowe przedstawicielstwo w organach państwowych mieszczaństwu, a chłopstwu przyrzekła (ogólnikowo wprawdzie i nieobowiązująco) opiekę rządową.

Stanisław Staszic, wielki pisarz i publicysta, niestrudzony działacz społeczny, obrońca chłopów i mieszczan, pionier polskiego przemysłu, uczony i krzewiciel nauki - wiekopomnie położył zasługi na polu naszej kultury duchowej i materialnej i dlatego godzien jest stanąć obok największych w Panteonie polskiej myśli społecznej.